चेतनात्मक विकास र प्रकृति संरक्षण मानव सभ्यताको दीर्घकालीन अस्तित्वसँग गहिरो रूपमा गाँसिएका दुई परस्पर आश्रित आयाम हुन् । मानव चेतना केवल व्यक्तिगत सोच वा मानसिक परिपक्वतासम्म सीमित हुँदैन; यसले व्यक्ति र प्रकृतिबीचको सम्बन्धबोध, उत्तरदायित्व र सहअस्तित्वको भावना पनि समेट्छ । चेतनाको विकाससँगै मानिसले आफूलाई प्रकृतिको शासक होइन, प्रकृतिको अविभाज्य अंशका रूपमा बुझ्न थाल्छ ।
बिज्ञापन
आधुनिक युगको भौतिकवादी विकास मोडेलले प्रकृतिलाई स्रोतको रूपमा मात्र हेर्ने दृष्टिकोणलाई प्रोत्साहन गर्यो । यसले वातावरणीय असन्तुलन, जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको ह्रास र प्राकृतिक स्रोतको अन्धाधुन्ध दोहन जस्ता गम्भीर संकटहरू जन्मायो । यस्ता चुनौतीहरूको मूल कारण चेतनाको सङ्कुचन र मूल्यबोधको क्षय हो । जब मानव चेतना उपभोग केन्द्रित हुन्छ, तब प्रकृति शोषणको शिकार बन्छ ।
बिज्ञापन
चेतनात्मक विकास आत्मबोध, करुणा, विवेक र उत्तरदायित्वको विस्तार हो । यसले मानवलाई आफ्नो कर्मको दीर्घकालीन प्रभावप्रति संवेदनशील बनाउँछ । विकसित चेतनाले प्रकृति संरक्षणलाई केवल कानुनी दायित्व होइन, नैतिक कर्तव्य र जीवनशैलीको अभिन्न अङ्गका रूपमा स्वीकार गर्छ । यस सन्दर्भमा पूर्वीय दर्शन, आधुनिक पारिस्थितिक विज्ञान र नैतिक चेतनाको समन्वय अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ ।
प्रकृति संरक्षण तब मात्र दिगो बन्छ, जब त्यो चेतनाको रूपान्तरणसँग जोडिन्छ । नीतिगत सुधार, प्राविधिक समाधान र कानुनी संरचनाहरू आवश्यक भए पनि, चेतनात्मक परिवर्तनबिनाको संरक्षण प्रयास सतही र अस्थायी रहन्छ । त्यसैले मानव चेतनाको परिष्कारमार्फत प्रकृतिसँग सन्तुलित सम्बन्ध स्थापना गर्नु आजको युगको अनिवार्य आवश्यकता हो । चेतनात्मक विकास नै दीगो विकासको मूल आधार हो, जसले मानव र प्रकृतिको सहअस्तित्वलाई सुरक्षित गर्छ ।
बिज्ञापन
आजको विश्व विज्ञान र प्रविधिको अभूतपूर्व विकासले मानव जीवनलाई सहज र समृद्ध बनाएको छ। तर, तीव्र भौतिक प्रगतिको बाबजुद पनि मानिसहरू अझै पनि मानसिक तनाव, सामाजिक असमानता, र वातावरणीय संकटबाट जुझिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा वैज्ञानिक अध्यात्मवादले मानवता र प्रकृतिको बीच सन्तुलन कायम गर्ने एक नयाँ बाटो प्रस्तुत गरेको छ। वैज्ञानिक अध्यात्मवाद भनेको आध्यात्मिकता र विज्ञानलाई पृथक नठान्दै दुवैलाई एकसाथ उभ्याउने दृष्टिकोण हो, जसले मानिसलाई गहिरो आत्म-चेतना र प्रकृतिप्रतिको सम्मानका साथ जीवन यापन गर्न प्रेरित गर्छ।
आजको विश्व विज्ञान र प्रविधिको तीव्र प्रगतिले भरिएको छ। यद्यपि, यी उपलब्धिहरूले मानव जीवनलाई सहज र समृद्ध बनाएको भए तापनि, प्रकृति र मानवबीचको सन्तुलनमा ठूलो चुनौती निम्त्याएका छन्। पर्यावरणीय संकट, जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको क्षरण र प्राकृतिक स्रोतहरूको दोहन जस्ता समस्याहरूले हामीलाई चेतावनी दिन्छन् कि हामीले हाम्रो चेतना र व्यवहारमा गहिरो परिवर्तन गर्न आवश्यक छ। यहीं वैज्ञानिक अध्यात्मवादले मानव चेतना र प्रकृतिको सन्तुलन स्थापित गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।
वैज्ञानिक अध्यात्मवाद आध्यात्मिक अनुभव र वैज्ञानिक ज्ञानलाई समेट्ने एक समन्वित दृष्टिकोण हो। यसले मात्र धार्मिक वा अध्यात्मिक विश्वासलाई नभई, वैज्ञानिक तथ्य र अनुसन्धानमा आधारित भएर जीवन र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई बुझ्न खोज्छ। यसले मानव चेतनालाई विकसित गरी प्रकृतिसँग मेल खाने जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्दछ। यो दर्शनले हामीलाई भौतिक र आध्यात्मिक दुनियाँबीचको अन्तर्सम्बन्धलाई गहिरो रुपमा बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ।
यस सम्पूर्ण विमर्शको सार यही हो कि चेतनात्मक विकास र प्रकृति संरक्षण बिना वैज्ञानिक अध्यात्मवाद अधुरो रहन्छ, र वैज्ञानिक अध्यात्मवाद बिना चेतनात्मक विकास दिशाहीन बन्छ। वैज्ञानिक अध्यात्मवादले मानव चेतनालाई केवल आध्यात्मिक अनुभूतिमा सीमित नराखी, वैज्ञानिक तर्क, अनुसन्धान र व्यवहारिक जीवनसँग जोड्छ । यही समन्वयले मानवलाई प्रकृतिको स्वामी होइन, संरक्षक बनाउँछ। चेतनाको विस्तारसँगै मानिसले आफ्नो उपभोग, उत्पादन र जीवनशैलीलाई प्रकृतिसँग सन्तुलित बनाउने आवश्यकता महसुस गर्छ, जसले प्रकृति संरक्षणलाई नैतिक कर्तव्यमा रूपान्तरण गर्छ। यसरी वैज्ञानिक अध्यात्मवाद चेतनात्मक विकासको माध्यम बन्दै प्रकृति संरक्षणको दिगो आधार निर्माण गर्दछ। जब चेतना परिष्कृत हुन्छ, तब संरक्षण बाध्यता होइन—स्वाभाविक आचरण बन्छ। यही चेतनात्मक रूपान्तरण नै मानव–प्रकृति सहअस्तित्वको दीर्घकालीन समाधान हो।अध्यात्मले मानव चेतनाको जागृतिसँग गहिरो सम्बन्ध राख्दछ। यसले व्यक्तिलाई आफ्नो भित्री भावनाहरू, विचारहरू र इच्छाहरू बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ। आध्यात्मिक अभ्यासले चेतनालाई स्पष्ट र तीव्र बनाउँछ, जसले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्वको गहिराइमा पुग्न मद्दत गर्दछ। यसले आन्तरिक शान्ति र संतुलन दिन्छ र मानिसलाई बाह्य संसारसँग मात्र होइन, आफ्नै आत्मासँग पनि जोड्दछ।
अध्यात्मिक जागृतिले हिंसा, द्वन्द्व र कृत्रिम प्रतिस्पर्धाभन्दा माथि उठेर विश्व कल्याणमा जोड दिन्छ। राजनीति, समाज नीति र अर्थनीतिका क्षेत्रमा अध्यात्मको भूमिका नबुझ्ने हो भने ती सबै अपूर्ण रहन्छन्। अध्यात्मले मात्र मानिसमा मानसिक सन्तुलन र गहिरो चिन्तन विकास गर्छ, जसले समृद्ध समाज र व्यक्तित्वको आधार तयार पार्छ।
शुद्ध विज्ञान अध्यात्मबिना अधुरो छ भने अध्यात्म पनि वैज्ञानिक दृष्टिकोणबिना अपूर्ण रहन्छ। दुवैको समन्वयले मात्र विश्वमा शान्ति, समृद्धि र सुखको स्थापनामा तीव्र गति ल्याउन सकिन्छ। आजको वैज्ञानिक र प्रविधिमैत्री युगमा, अध्यात्मले नै मानवीय मूल्यहरू, नैतिकता र आत्मीयताको संरक्षण गर्दछ, जसले दीर्घकालीन दिगो विकासका लागि आधार बनाउँछ।
नेपालजस्तो सांस्कृतिक र आध्यात्मिक रूपमा धनी देशमा यो मिलन अझै शक्तिशाली हुन्छ। विज्ञान र प्रविधिले कृषि, ऊर्जा, स्वास्थ्य र पूर्वाधारमा उत्पादनशीलता बढाउँछ भने अध्यात्मले उपभोगमा संयम, प्रकृतिप्रति सम्मान, र सामाजिक एकताको भावना जगाउँछ।
मानवता र प्रकृतिका लागि वैज्ञानिक अध्यात्मवाद भनेको भौतिक समृद्धि र आध्यात्मिक विकासबीचको सन्तुलन हो। यो एउटा यस्तो दृष्टिकोण हो जसले व्यक्तिको जीवनमा शान्ति, सन्तोष र उद्देश्य ल्याउँछ भने समाजमा सहकार्य, समानता र न्याय प्रवर्द्धन गर्छ। साथै, प्रकृतिको संरक्षणमार्फत भविष्यका पुस्ताहरूका लागि दिगो र स्वस्थ वातावरण सुनिश्चित गर्दछ।वैज्ञानिक अध्यात्मवादले मात्र होइन, हामी सबैले मानव जीवन र पृथ्वीको भविष्यलाई समृद्ध बनाउने साझा जिम्मेवारीमा आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्न आवश्यक छ। विज्ञान र अध्यात्मको संयोजनमार्फत नै हामी दिगो विकास र विश्वशान्तिको पथमा अघि बढ्न सक्छौं।
विज्ञानले साधन दिन्छ, अध्यात्मले दिशा देखाउँछ। यी दुवैको सहयात्रा बिना, विकास अपूर्ण रहन्छ र दीर्घकालीन रूपमा विनाशको जोखिम बढ्छ। त्यसैले भविष्यको समृद्धि, शान्ति र स्थिरताका लागि वैज्ञानिक अध्यात्मवादलाई नीतिगत, शैक्षिक र सामाजिक संरचनामा समावेश गर्नु आजको अनिवार्यता हो।
वैज्ञानिक अध्यात्मवादले मानव चेतनालाई प्रकृतिसँग एकाकार बनाउने एउटा सशक्त माध्यम हो। यसले मानवलाई भौतिकता र आध्यात्मिकता बीचको द्वैतबाट उकासेर एकात्मक जीवन दर्शन अपनाउन प्रेरित गर्छ। यस दर्शनले मात्र हामीलाई प्रकृतिसँगको सन्तुलन कायम राख्दै शान्ति, समृद्धि र न्यायको नयाँ युगमा प्रवेश गराउन सक्छ। जब मानव चेतना वैज्ञानिक अध्यात्मवादको मार्गदर्शनमा विकास हुन्छ, तब पृथ्वीको रक्षक र समृद्धि निर्माता बन्न सक्छ। यही चेतना र सन्तुलनले मानवता र प्रकृतिको दीर्घकालीन सुरक्षाको आधार तयार पार्नेछ।
(रतुवामाई ५, मोरङ)
( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)
